In wat voor een fantastisch land leven wij toch ! Althans: wij, stukjes-schrijvers. Geen dag gaat hier voorbij zonder dat op zijn minst een handvol mogelijke onderwerpen zich aandienen. Het ene al wat lachwekkender of ergerlijker dan het andere, en helaas zelden hartverheffend.

Zelfs de allereerste dag van het nieuwe jaar heeft niet teleurgesteld. Integendeel: hij zorgde meteen voor een eerste ernstige kandidaat voor ‘woord van het jaar 2012′: Salduz-justitie. Tot vóór 1 januari 2012 had misschien hooguit een honderdtal Belgen al over die meneer Salduz gehoord; dat is één honderdduizendste van de bevolking. En nu word je er mee om de oren geslagen. Salduz-arrest, Salduz-wet, Salduz-rel, Salduz-fiasco, Salduz-oorlogje, enz.

‘Bekentenissen’ onder dwang

Mag ik het vaderlandse relletje allereerst even verklaren vanuit zijn internationale voedingsbodem ?

In Turkije – alom bekend als baken van democratie en mensenrechten, en sinds 1999 officieel kandidaat-lidstaat van de Europese Unie – vloog enkele jaren geleden een jonge Koerd achter de tralies. Dagelijkse kost, daar, zegt u. Ja. Maar deze Salduz liet het daar niet bij, en legde klacht neer bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, omdat zijn veroordeling was gebaseerd op ‘bekentenissen’ die onder dwang waren afgelegd.

Gevolg: eind november 2008 velde het EHRM zijn zg. ‘Salduz’-arrest. Dat stelt – in grote trekken samengevat voor wat ons hier aanbelangt – dat een veroordeling nietig wordt wanneer zij is gesteund op verhoren waarbij geen advocaat voor de verdachte aanwezig was. Dat geldt uitdrukkelijk ook voor het eerste verhoor, meteen na aanhouding.

Rechtsstaat

Nu gaat het hier niet om juridische scherpslijperij, maar in wezen wel om wat een rechtsstaat zichzelf verschuldigd is. Ook een seriemoordenaar heeft recht op verdediging, ook de meest ongure verdachte heeft recht op juridische bijstand, van bij het eerste verhoor. Voor alle duidelijkheid: België is het Verenigd Koninkrijk niet, is Spanje niet, en al helemaal Turkije niet; maar ook hier is het al wel ’s gebeurd dat verdachten tijdens zo’n eerste verhoor (en dus totnogtoe zonder advocaat erbij) tegen kasten liepen, van trappen vielen of op andere onverklaarbare wijze kneuzingen en/of inwendige bloedingen opliepen.

Tuig van de richel hoor je niet met fluwelen handschoenen aan te pakken, zegt de volksmond dan. Tja: daar ligt precies de grootheid én de zwakte van een rechtsstaat: ook dat tuig heeft recht op een correcte behandeling. Anders verlaagt het politie- en gerechtelijk apparaat zich tot het niveau van diegenen die het bestrijdt. Simpel is het niet, maar je kan nu eenmaal niet de rechtsstaat willen, en deze elementaire regels niét willen.

Verplicht om te zetten

Zelfs al halen ze de ondervragers het bloed van onder de nagels. Zelfs al vereisen ze een forse bijsturing van de werking van politie- en gerechtelijke diensten. Zelfs al impliceert dat wellicht meer middelen om een correcte rechtsgang ook in de praktijk mogelijk te maken.

En – bent u nu ook zo verbaasd ? – laat dàt nu precies zijn wat in België is foutgelopen.

Het Salduz-arrest van het EHRM dateert van eind november 2008; in Nederland werd de werking van politie- en gerechtelijke diensten vanaf april 2010 daaraan aangepast. En eind augustus 2010 had de Orde van Vlaamse Balies (OVB) al een compleet pakket met documentatie en zelfs een praktisch draaiboek klaar voor alle overheden die met ‘Salduz’ zouden te maken krijgen. In een officieel standpunt herinnerde de OVB er later nog eens aan dat België niet alleen verplicht is op straffe van sanctie die Sanduz-aanpak in wetten en praktische maatregelen om te zetten, maar dat ook een lawine van processen voor het EHRM dreigde, wanneer dat niet zou gebeuren (zie: www.advocaat.be).

Paniek-reacties

Tevergeefs. Er is – met name in Brussel – zo goed als geen ernstig en praktijk-gericht voorbereidend overleg geweest tussen politie, justitie en advocatuur. En dan…OEI …dan is het plots 1 januari en moet die verfoeide Salduz-wet worden toegepast. En dan krijg je natuurlijk paniek-reacties.

Of liever: dan krijg je een ‘oplossing’ die de reputatie van dit land als koninkrijk van het surrealisme waarlijk alle eer aandoet. Ze klinkt als volgt. De verdachte die is aangehouden moet reeds bij het eerste verhoor door een advocaat worden bijgestaan. Dat lukt niet, omdat we niet tijdig zijn begonnen met de voorbereiding (bijvoorbeeld: verhoorcentra, permanenties, e.d.). Maar als er geen advocaat aanwezig is, dreigt nadien het hele proces te worden afgekraakt door ‘Europa’. Dus…. verhoren we gewoon niet. Ook als dat in de praktijk meestal betekent dat de verdachte fluks weer op vrije voeten staat. Geniaal, toch ? Zijn we al die serieuze dames en heren van ‘Europa’ weer even te slim afgeweest. Hihi.

Falen van politie- en justitiediensten

Helaas hadden enkele commentatoren in de Vlaamse media het zo niet begrepen. En gierden woorden als ’straffeloosheid’ door de lucht. Zodat de Orde van de Vlaamse Balies zich genoodzaakt zag, toch even te beklemtonen dat het probleem niet bij het Salduz-arrest ligt, maar bij het falen van politie- en justitiediensten om de eigen werking daaraan tijdig aan te passen. Dat er slechts een regering van lopende zaken voorhanden was, is in deze kwestie een ronduit degoûtant excuus.

Waar het in essentie (ook nu weer) om draait is het kennelijk onvermogen van deze staat om zelfs maar minimaal behoorlijk te functioneren. Dat is uiteraard geen prettige vaststelling. En al helemaal niet voor een zo vaderlandslievende Franstalige krant als Le Soir. Daar bestond de commentatrice-van-dienst het om ook ‘Sanduz’ voor de communautaire kar te spannen. De kritische geluiden in de Vlaamse media noemde ze doodleuk “niet te rechtvaardigen manipulatie”, waarvan alweer Brussel het slachtoffer is. Helaas: ook het feit dat de Nederlandstalige advocaten in Brussel alvast beter en concreter op Salduz waren voorbereid dan hun Franstalige confraters moet aan haar aandacht ontsnapt zijn.

Edi Clijsters

@Allen: reageren op deze blog impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus – mod